Waarom vetverlies en spiermassa najagen je onrust met voeding in stand houdt
Het is heel gebruikelijk om je uiterlijk te willen veranderen wanneer je hier niet tevreden over bent. Een dieet starten of meer gaan sporten om spiermassa op te bouwen wordt in onze maatschappij vaak gezien als een logische stap richting meer zelfvertrouwen.
Online is er bovendien een oneindig aanbod aan vetverlies- en transformatiecoaches die een vergelijkbare boodschap uitdragen: vet verliezen zal je zelfverzekerder maken. De impliciete belofte is dat wanneer je lichaam verandert, je gelukkiger zal zijn.
Diëten wordt daarbij vaak gezien als iets vrij onschuldigs. Iets wat je gewoon kunt proberen, zonder al te veel risico. Lukt het niet, dan probeer je het later nog eens.
Maar is het najagen van lichaamsverandering echt zo onschuldig als het lijkt? In deze blog wil ik een aantal overwegingen met je delen die kunnen helpen om te bepalen of een fysiek doel voor jou op dit moment helpend is. Of dat er misschien iets anders nodig is.
Het dieperliggende motief doet ertoe
Fysieke coaching - coaching om je uiterlijk te veranderen door vetverlies of spiermassa op te bouwen - wordt vaak gepresenteerd als een manier om aan je gezondheid te werken. En in sommige gevallen kan dat ook zo zijn. Spiermassa opbouwen kan gezondheidsvoordelen hebben en vetverlies kan in bepaalde situaties ook gunstig zijn.
Toch is het waardevol om eerlijk stil te staan bij het motief achter een fysiek doel. Is gezondheid daadwerkelijk je belangrijkste motivatie? Of speelt er ook iets anders mee, zoals ontevredenheid over je lichaam of de wens om je eigenwaarde te vergroten?
Binnen de psychologie wordt vaak onderscheid gemaakt tussen intrinsieke en extrinsieke aspiraties. Intrinsieke aspiraties zijn doelen die op een duurzame manier bijdragen aan ons welzijn. Denk bijvoorbeeld aan persoonlijke ontwikkeling, gezondheid, verbinding met anderen of het ontdekken van wat je interessant vindt. Ze bevredigen onze psychologische basisbehoeften op een duurzame manier. Zie ze als voedingsstoffen voor ons mentale welzijn.
Extrinsieke aspiraties draaien meer om hoe je overkomt op anderen. Denk aan status, imago of uiterlijk. Extrinsieke doelen kunnen erg aantrekkelijk voelen, omdat ze de belofte doen van aanzien en geluk. Maar onderzoek laat zien dat wanneer extrinsieke aspiraties een groot deel van ons leven innemen, ons mentale welzijn juist kan dalen.
Het lastige is dat we soms denken dat we iets doen voor onze gezondheid, terwijl het dieperliggende motief eigenlijk meer te maken heeft met imago of conformiteit. Bijvoorbeeld de wens om te voldoen aan het beeld van hoe een lichaam er volgens de maatschappij uit zou moeten zien.
Wanneer motivatie eigenlijk (interne) druk wordt
Naast het type doel speelt ook de reden waarom je een doel nastreeft een belangrijke rol. Je kunt namelijk ergens naartoe werken omdat je het zelf belangrijk vindt, maar ook omdat je het gevoel hebt dat het moet (omdat je jezelf anders bijvoorbeeld schuldig of schaamtevol zou voelen). Een doel najagen om trots te kunnen zijn op jezelf, kan hier ook onder vallen. Deze vorm van motivatie noemen onze zuiderburen ook wel moetivatie.
Wanneer een doel vooral wordt gestuurd door interne druk, zie je vaak dat gevoelens zoals schuld of schaamte een rol spelen. Bijvoorbeeld schaamte over je lichaam, of bij het idee hebt dat je niet genoeg discipline hebt. Wanneer fysieke doelen vanuit deze druk worden nagestreefd, zie ik in de praktijk vaak twee mogelijke uitkomsten:
- In het eerste scenario blijft iemand het doel najagen, ook wanneer het steeds meer energie kost en andere belangrijke aspecten van het leven naar de achtergrond verdwijnen.
- In het tweede scenario wordt het doel wel bereikt, maar ontstaat er een nieuwe angst: de angst om het resultaat weer te verliezen. Het lichaam wordt dan een belangrijk onderdeel van hoe iemand naar zichzelf kijkt.
Het kan misschien paradoxaal klinken, maar het actief proberen te verhogen van je eigenwaarde kan juist leiden tot een kwetsbare vorm van eigenwaarde.
Praktijkvoorbeeld: hoe vetverlies belonend kan zijn, maar op termijn je welzijn vermindert
Laat me een voorbeeld schetsen dat ik regelmatig terugzie: Je kijkt in de spiegel en bent ontevreden over wat je ziet. Het maakt je gefrustreerd en somber. Misschien denk je bij jezelf: hoe heb ik het weer zo ver laten komen? Je fantaseert over hoe het zou zijn wanneer je weer afvalt of meer afgetraind bent. Hoe je misschien met meer tevredenheid naar jezelf kijkt, en hoe anderen mogelijk anders naar je zouden kijken. Misschien heb je dat gevoel zelfs al eens ervaren toen je eerder was afgevallen. Morgen ga ik écht aan de slag! zeg je vol overtuiging.
In het begin voelt dat vaak goed. Je houdt je dieet vol en ziet resultaat. De weegschaal daalt en mensen geven complimenten. Dat kan motiverend werken. Tegelijkertijd kan er op de achtergrond iets veranderen. Je merkt bijvoorbeeld dat je vaker met eten bezig bent. Etentjes of sociale momenten kunnen ingewikkelder voelen, omdat je minder controle hebt over wat je eet.
Misschien merk je dat je eerst nagaat of er eten aanwezig is, voordat je een afspraak maakt met iemand. Soms ga je dan toch, maar met spanning. Soms stel je het uit. Aan de ene kant wil je het resultaat vasthouden. Aan de andere kant begint het steeds meer energie te kosten.
Op een gegeven moment beland je op een kruispunt. Een deel van jou is klaar met de constante focus op eten en gewicht, maar een ander deel is bang om het resultaat en het bijbehorende gevoel te verliezen.
Wat hierboven is uitgetekend, is het starten van een dieet vanuit moetivatie met een onderliggende extrinsieke aspiratie. In het begin is het proces belonend en voelt het goed, maar op langere termijn frustreert het de psychologische basisbehoeften.
Waarom diëten niet risicoloos is
Diëten wordt vaak gezien als iets onschuldigs. Maar herhaaldelijk diëten kan zowel fysieke als mentale gevolgen hebben. Wanneer je steeds opnieuw probeert je lichaam te veranderen, kan de focus op je lichaam steeds belangrijker worden voor hoe je naar jezelf kijkt. Je lichaam wordt dan steeds meer een maatstaf voor je eigenwaarde. Dat kan leiden tot voortdurende zorgen over eten, gewicht en uiterlijk. Daarnaast kan het herhaaldelijk mislukken van strenge diëten een gevoel van falen versterken. Langzaam kan het voelen alsof steeds meer energie gaat naar het controleren van je lichaam, terwijl andere belangrijke aspecten van je leven naar de achtergrond verdwijnen.
Wat dan wel?
Misschien zit je nu met een lastige vraag. Je bent niet tevreden met je lichaam, maar je merkt ook dat de manier waarop je het tot nu toe probeert te veranderen niet echt helpt. Het kan dan spannend zijn om het idee van diëten los te laten. Veel mensen zijn bang dat ze dan alles loslaten en nergens meer op letten. Dat is een begrijpelijke gedachte, zeker wanneer je de ervaring hebt dat je óf dieet, óf nergens op let. Maar dat is vaak een denkfout. In deze blog geef ik je handvatten om gezonde en behulpzame eetkeuzes te maken. <- Klik de link voor de blog.
Niet diëten betekent namelijk niet dat je niet voor jezelf of je lichaam kunt zorgen.
In sommige situaties is het juist helpender om eerst te werken aan je lichaamsbeeld. Je kunt namelijk je lichaam veranderen zonder dat je lichaamsbeeld verandert. En andersom. <- Klik de link voor video-uitleg hierover.
Wanneer je lichaam een groot onderdeel is geworden van hoe je jezelf waardeert, spreken we van overwaardering van het lichaam. Dat is in essentie een lichaamsbeeldprobleem. Een negatief lichaamsbeeld kan bijvoorbeeld een sterke trigger zijn voor emotioneel eten, maar ook voor het onderdrukken van honger. Daardoor kan een patroon ontstaan van ondereten en later weer overeten. Let hierop dat je zowel tevreden als ontevreden kan zijn terwijl je je lichaam overwaardeert. Het probleem zit hem in de overwaardering, niet in de tevredenheid.
Werken aan je lichaamsbeeld betekent niet dat je ineens alles aan jezelf mooi moet vinden, of dat je daarover moet liegen. Het betekent dat je onderzoekt hoe jouw beeld van je lichaam is ontstaan en hoe je het vandaag de dag in stand houdt.
Veel mensen ontdekken dat hun lichaam een groot onderdeel van hun identiteit is geworden. Wanneer die focus minder wordt, kan er eerst een soort leegte ontstaan. Dat is normaal. Juist dan ontstaat er ruimte om te onderzoeken wie je nog meer bent, los van je lichaam.
Voeding en beweging krijgen dan een andere rol. Ze worden een manier om voor jezelf te zorgen, zodat je de energie krijgt om je doelen na te jagen.
Je leert omgaan met de negatieve lichaamsbeeldervaringen, zodat ze je niet meer overweldigen.
Wanneer fysieke doelen wel passend kunnen zijn
Het kan misschien lijken alsof fysieke doelen per definitie verkeerd zijn, alsof ze immoreel zijn. Dat is niet natuurlijk niet zo. Context speelt hierin een belangrijke rol. Voor sommige mensen kan een fysiek doel bijvoorbeeld een vorm van zelfexpressie zijn. Denk aan iemand die bodybuilding beoefent omdat hij het proces interessant vindt en het poseren artistiek. Ook gezondheid of persoonlijke uitdaging kunnen intrinsieke redenen zijn om een fysiek doel na te streven.
Ook wanneer een fysiek doel ontstaat vanuit een extrinsieke aspiratie, is dat niet per definitie verkeerd. In dat geval gaat het vooral weer om de balans tussen intrinsieke en extrinsieke aspiraties.
Wanneer ik fysieke doelen (tijdelijk) afraad
Ik raad fysieke doelen vaak (tijdelijk) af wanneer iemand merkt dat zijn leven op dit moment sterk draait om eten en zijn lichaam (en daar negatieve gevolgen van ervaart, of gebruikt als toevlucht). Voorbeelden hiervan zijn:
- Gedurende de dag veel bezig bent met eten,
- Regelmatig je lichaam checkt in spiegels, weegschalen en reflecties
- Sociale situaties vermijdt vanwege eten
- Of merkt dat je stemming sterk afhankelijk is van wat je hebt gegeten of wat de weegschaal aangeeft.
In zulke situaties is het in mijn ogen helpender om eerst het onderliggende patroon te onderzoeken. Niet omdat fysieke doelen verkeerd zijn, maar omdat ze op dat moment het probleem vaak onbedoeld versterken.
Hoe nu verder?
Merk je dat je het lastig vindt te bepalen wat helpend is? Of weet je het stiekem al, maar vind je het spannend om een andere aanpak te proberen? Weet dat wat weerstand en twijfel hierbij erg normaal is. In coaching gaan we samen op zoek naar hoe voeding (en training) een gezond onderdeel kan worden van wie jij bent, zodat je meer rust en zelfvertrouwen kunt ervaren.